فرهنگى ، قضايى و مسائل اجتماعى همه روبناست ، ولى همچنان كه زيربنا بر روبنا اثر مىگذارد روبنا هم روى زيربنا اثر مىگذارد . بعد هم گفتند اگر ما در گذشته هم اين نكته را بيان نكرديم نقص ما بوده نه نقص منطق ديالكتيك ، چرا ؟ براى اينكه در منطق ديالكتيك يكى از اصول ، اصل تأثير متقابل است ، يعنى در اين منطق هيچ چيزى علت مطلق نيست ، هيچ چيزى هم معلول مطلق نيست ؛ هر علتى علت است براى معلول خودش و همان معلول هم به نوبهء خود علت است براى علت خودش . بنابراين اين حرف با اصول ديالكتيك نمىسازد كه ما بگوييم فقط اقتصاد علت است و غير اقتصاد از تمام شئون اجتماعى هرچه هست همه معلولند و اثر پذير ؛ نه ، در عين حال روبنا هم به حكم اصل تأثير متقابل بر زيربنا اثر مىگذارد . بنابراين اين مقدار را خود ماركس هم گفته است . بعضى خيال كرده‌اند اين مقدار را ماركس نگفته ؛ نه ، اين مقدار را خود ماركس هم گفته است كه روبنا هم در زيربنا مىتواند اثر بگذارد بلكه به حكم يكى از اصول ديالكتيك بايد هم اثر بگذارد . تناقض ميان ماترياليسم تاريخى ماركس و منطق ديالكتيك ولى اينجا يك سؤال قهراً باقى مىماند و آن سؤال اين است : آيا اينجا يك نوع تناقض ميان اين ماترياليسم تاريخى و منطق ديالكتيك به وجود نيامده ؟ ماركس نتوانسته است اين مشكل را آنچنان كه بايد حل كند ، چرا ؟ اصول ديالكتيك همان اصل تأثير متقابل را اقتضا مىكند . در واقع آن [ اصل ] همان بيان ديالكتيكى اصل عليت است . اصل تأثير متقابل بيان ديالكتيكى اصل عليت است ؛ يعنى تا حالا خيال مىكردند علت علت است و معلول معلول ، اين اصل مىگويد به همان نسبت كه علت براى معلول خودش علت است ، معلول هم براى علت خودش علت است . پس تأثير متقابل يعنى عليت متقابل . اين منطق به ما اجازه نمىدهد كه در ميان مجموعهء عوامل يكى را اصل بدانيم و ديگرى را فرع ؛ يعنى اين ماترياليسم تاريخىاى كه آقاى ماركس گفته است ، با اينكه در آخر حرف خودش را ، هم از نظر شكل تعديل كرده به قول [ خودش ] هم از نظر محتوا ( اينها هم تحت عنوان « تعديلات » يك مقدار بحث مىكنند ) ولى از اصل حرفش دست برنداشته كه اقتصاد زيربناست و در نهايت آنچه تعيين كننده است اقتصاد است . پس شما براى اقتصاد نقش بيشترى قائل هستيد . بالاخره علت اصلى را اقتصاد مىدانيد و آنها را فرعى ؛ اين را زيربنا مىگوييد آن را روبنا ؛ يعنى روبنا اگر متزلزل باشد بر زيربنا اثرى نمىگذارد . شما اگر آن طبقهء بالا را خراب كنيد خراب كرده‌ايد ولى اگر طبقهء پايين تكان بخورد جبراً طبقهء بالا تكان مىخورد . اگر اين پايه‌هايى كه در زيرزمين هست تكان بخورند نمىشود كه ديوار شكاف برندارد . اين قهراً روى آن اثر مىگذارد . اگر شما قائل به تأثير متقابل هستيد پس كلمهء « زيربنا » را برداريد . پس چرا در عين حال مىگوييد